Ảnh: wikimedia.org

Bí đao còn có tên bí xanh (vỏ màu xanh có hoặc không có phấn). Tên Hán là đông qua. Tên khoa học là Benincasa cerifera Savi. Họ bầu bí Cucurbitaceae. [2]

Bản địa của bí đao là vùng Đông Nam Á nhưng nay phổ biến trồng khắp từ Nam Á sang Đông Á. Cây bí đao cần sức nóng mới mọc nhưng trái của nó thì chịu được nhiệt độ thấp, có thể để qua mùa đông mà không hư mặc dù dây bí đao chỉ mọc năm một, đến đông thì tàn. Lá bí đao xòe, hình bầu có lông giáp, bề ngang 10-20 cm. Hoa bí đao sắc vàng, mọc đơn.[1]

Khi còn non, quả bí đao màu xanh lục có lông tơ. Với thời gian quả ngả màu nhạt dần, lốm đốm "sao" trắng và thêm lớp phấn như sáp. Quả bí đao già có thể dài đến 2 m, hình trụ, trong có nhiều hạt dáng dẹp. [1]


Tác dụng chữa bệnh

Bí đao là một loại thức ăn được y văn kim cổ ca tụng nhiều về công năng lợi tiểu tiêu thũng, tháo nước trong toàn thân ở rất nhiều bệnh từ đơn giản đến phức tạp nhất là vào mùa hè.[2]

Bí đao có các dạng thái lát phơi khô, hay tán thành bột và còn chế thành nước (đông qua thuỷ). Bí đao có thể cung cấp cho ta thức ăn ngon mát bổ dưới dạng khô (sào thịt), dạng lỏng nước (luộc, nấu canh tôm). Chúng đều có tác dụng cải thiện sức khoẻ ngày hè cho mọi lứa tuổi. Các bộ phận của cây bí đao đều được dùng làm món ăn và thuốc: quả (gồm cuống, vỏ, thịt, hột), dây cuộng, lá, hoa...[2]

Theo Đông y, bí đao (đông qua) vị ngọt, tính hàn, vào các kinh phế, vị, bàng quang, tiểu tràng, không có độc tính. Có tác dụng rõ rệt kiện tỳ, ích khí, tiêu thuỷ. Trường kỳ ăn bí xanh có thể tiêu trừ nước thừa trong cơ thể, giảm cân chống mập phì. Bí đao thích hợp người bị khí hư tỳ yếu, béo bệu, phù thũng cục bộ hoặc toàn thân. [2]

Các nghiên cứu cho thấy hàm lượng natri trong bí đao rất thấp nên có tác dụng trị liệu tốt đối với những bệnh xơ cứng động mạch, bệnh động mạch vành, viêm thận, phù thũng, bệnh cao huyết áp và béo phì, ăn lâu dài có thể làm cho vóc người thanh thoát.[3]

Bí đao được dùng làm thuốc trong những trường hợp sau:

Phòng chữa bệnh mùa hè do nắng nóng, gây nhiều mỏi mệt, uể oải, thân thể nặng nề, đau đầu, tiểu vàng, ăn không tiêu (cảm nắng, cảm thử) nên dùng canh bí đao: Bí đao nấu với cà chua, vài lát gừng giã dập hoặc nấu canh bí đao với cua, tôm nõn, nước luộc gà...[2]

Chống nóng nực, háo khát phòng cảm cúm, ôn dịch (viêm não, sốt xuất huyết...): bí đao chỉ cạo sơ qua vỏ, thái miếng 500g, nấm rơm tươi 50g đậu xanh, thịt lợn nạc. Gia vị, nấu canh ăn cho thêm ý dĩ, bạch biển đậu, lá sen thái chỉ...[2]

Ở Trung Quốc nhiều nơi có tập quán vào những ngày hè oi bức mọi người đều uống nước nấu bí đao.[2]

Bệnh tiết niệu sinh dục - đái dắt: uống nước bí đao hoặc ăn bí đao sống thái chấm muối.[2]

Đái không thông, đái đục do thấp nhiệt bàng quang - Nấu bí cả vỏ xanh. Uống nước ăn cái.[2]

Phù toàn thân: Bí đao, hành củ, nấu với cá chép.[2]

Phù khi có thai: Bí đao và đậu đỏ lượng bằng nhau (khoảng 40g) nấu canh ăn (không cho muối).[2]

Bạch đới: Hạt bí lâu năm rang nghiền bột uống 15g mỗi lần vào lúc đói.[2]

Thận khí hư suy, lưng đau gối mỏi, suy giảm tình dục: Bí đao 100g, lộc nhung 5g, trứng bồ câu 5 quả lấy lòng đỏ, dầu, muối, gia vị. Bí đao giã nhuyễn, nhung thái mỏng ngâm rồi hấp. Tất cả đánh đều hấp chín ăn cách ngày 1 lần trong tháng.[2]

Bệnh đái tháo đường, béo phì, tăng huyết áp: Bí đao 30g, vỏ bí đao 30g, hoàng liên 9g sắc lấy nước uống.[2]

Ho gà, viêm phế quản cấp và mạn: Hạt bí đao 15g trộn với đường phèn giã mịn nhào với mật ong uống với nước đun sôi để nguội. Ngày 2-3 lần.[2]

Hen suyễn: Quả bí đao còn cuống, bổ ra cho đường phèn hấp chín. Ăn hết khoảng 4 quả mới thấy rõ hiệu quả. Có thể thêm gừng.[2]

Phổi có ung nhọt (viêm, áp xe...): Hạt bí đao, các vị bồ công anh, kim ngân hoa... ý dĩ sống, diếp cá, mỗi thứ 40g, rễ lau 20g, hạt đào cát cánh, cam thảo mỗi thứ 10g sắc uống.[2]

Mũi chảy nước hôi (viêm mũi): Bí đao, ý dĩ mỗi thứ 40g, nấu nước uống hàng ngày.[2]

Ngộ độc thức ăn (tôm, cá nóc...): Bí đao tươi, giã nát, vắt lấy nước thật nhiều để uống.[2]

Chữa tàn nhang: Hạt bí 350g, hạt sen 30g, bạch chỉ 15g. Tất cả nghiền mịn. Hằng ngày uống sau bữa cơm. Chiêu bằng nước đun sôi để nguội.[2]

Bỏng: Vỏ bí đao sấy khô tan bột trộn dầu vừng bôi.[2]

Chín mé: Lá bí đao giã nát xào dấm bó lại.[2]

Sụn lưng do lao động: Vỏ bí đao đốt thành than tán bột uống với rượu, mỗi lần 6g.[2]

Phạm phòng (phòng sự quá độ gây ốm yếu mệt mỏi, suy nhược): Vỏ bí đao sao vàng 12g sắc uống. Ngày 3 lần.[2]

Ung thư gan trong thời gian xạ trị và sau phẫu thuật: Thịt chân giò 100g, măng vụ đông 100g, nấm hương vụ đông 20g, giăm bông 30g, đậu xanh 10-20 hạt. Muối < 4g, dầu vừng 50g. Rượu vang 5g, mỳ chính. Các thứ tẩm gia vị đun cho chín rồi tưới dầu lên.[2]

Ung thư họng: Bí đao tươi 300g, hạt ý dĩ 50g, dầu ăn, gia vị. Nấu ý dĩ trước cho bung ra mới cho bí vào nấu chín, gia vị. Ăn cái uống nước. Chia hai lần ăn hết trong ngày.[2]

Ung thư trực tràng, kết tràng: Đông qua nhân (hạt bí đao) 15g, đại hoàng 10g, đan bì 16g, đào nhân 10g, phác tiêu 8g. Sắc uống ngày 1 thang.[2]

Ung thư phổi: Đông qua nhân 15g, sa sâm 15g, sơn dược 20g, cáp phấn 15g, ý dĩ 20g, phục linh 20g, tử sâm 20g, bạch cập 16g, bối mẫu 10g, đông trùng hạ thảo 5g, chính cam thảo 6g, tam thất 4g, bạch anh 30g, đông qua nhân 20g, lô căn tươi 20g, ý dĩ 30g, sắc uống ngày 1 thang.[2]

Bí đao còn có tác dụng giải độc cá (cá nóc, tôm và các loại cá khác), rượu, làm giảm mỡ tích tụ trong cơ thể. Cách dùng: lấy bí đao tươi giã nát, vắt lấy nước, uống thật nhiều.[3]
Theo lương y Hoài Vũ, hằng ngày có thể dùng bí đao ép ra để lấy từ 0,2 - 0,5 lít nước (tương đương 200 - 500g bí đao) thì không gây tác hại gì, và có thể dùng lâu dài để làm giảm mỡ ở gan. Ngoài ra bí đao còn có tác dụng tiêu độc, thanh nhiệt và làm đẹp da, rất có lợi cho cơ thể.[4]

Tuy nhiên cần lưu ý, bí đao có tính hàn (lạnh), bởi vậy đối với những người có cơ địa hàn (lạnh), nhất là trường hợp tỳ vị hư hàn (lạnh) - hay bị chướng bụng, tiêu chảy, thì sử dụng ở mức vừa phải, trong một thời gian thích hợp với người có cơ địa hàn hoặc tỳ vị hư hàn. Bởi vì ngoài bí đao, có thể dùng các loại cây, quả khác không có tính hàn để làm giảm béo, hạ mỡ trong gan như hà diệp (lá sen), sơn tra (táo mèo).[4]


Món ngon từ Bí đao

Canh hải sản bí đao [6]




- Ngao, vẹm, tôm rửa sạch vỏ.
- Bí đao gọt vỏ, bỏ ruột cắt miếng vừa ăn.
- Gừng rửa sạch thái chỉ, hành xanh cắt khúc. Rau mùi thái nhỏ
- Đặt nửa nồi nước lên bếp, cho gừng và hành xanh vào đun sôi. Cho một chút - xíu muối tiêu để khi chần hải sản không bị nhạt quá. 

- Lần lượt chần các loại hải sản.
- Ngao chần chín, mở miệng rồi vớt ra
- Vẹm cũng tương tự
- Tôm luộc đến khi vỏ chín đỏ hồng, lưng cong lại
- Gạn lọc lấy nước trong cho sang một cái nồi khác, đun nước sôi trở lại, cho bí đao vào, nêm gia vị vừa ăn. Sau đó cho ngao, vẹm, tôm trở lại nồi bí.
- Để lửa to, đun sôi lại lần nữa, rắc hành mùi lên trên rồi tắt bếp.
Cho ra bát ăn nóng.
Bát canh nước trong, ngao, tôm và vẹm chín tới thịt mềm ngọt ăn với cơm rất hợp.

Bí đao xào tôm thịt [7]

Canh bí đao nấu sườn [8]

Nguyên liệu: (4 người)
- 500g sườn
- 500g bí xanh
- 1 mẩu gừng, đập dập
- vài nhánh hành lá, thái nhỏ
- vài lá mùi tàu thái nhỏ
- nước mắm, hạt nêm
Cách làm:
- Sườn rửa sạch, trần qua nước sôi.
- Cho sườn vào nồi nấu canh, thêm nước mắm xào cho sườn săn lại thì cho nước vừa phải, bỏ gừng đập dập vào, đun nhỏ lửa để ninh sườn cho mềm và ra nước ngọt.
- Bí gọt vỏ, bỏ ruột, thái miếng.
- Khi sườn mềm thì thêm nước vừa ăn, thêm hạt nêm, đun sôi thì cho bí vào nấu đến khi bí mềm. Trước khi tắt bếp thì cho hành và mùi tàu vào.

Canh bí đao hầm gà [8]

Dùng dao lấy vỏ xanh bí đao và ruột có hột ra ngoài vất đị Rửa sạch bí đao rồi sắc mỏng và lớn cỡ 2, 3 đốt taỵ Cho vài lát gừng đã đập dập vào nồi súp cho thơm, cho bí đao vào nồị Vặn lửa lớn cỡ 4, 5 phút là được. Nêm nếm cho thêm vài muỗng canh nước mắm ngon, cho hành lá và ngò đã sắc nhỏ vào nồị Múc canh ra tô lớn ăn chung với cơm nóng. 

Nhớ gừng phải cho sau nồi canh mới thơm, cho sớm quá tinh dầu gừng bốc hơi hết mùi vị, nước mắm cũng phải nêm sau, nêm nước mắm sớm quá nồi canh sẽ bị mùi chuạ 

Món canh bí đao hầm gà này cho cơm vào ăn nóng rất ngon .

Bí đao sốt thịt nấm [8]

Nguyên liệu:

50g thịt băm, 200g bí xanh, 200g nấm rơm, 20g cà rốt, 5 củ hành tím, 1 thìa cà phê hạt nêm, 1/2 thìa cà phê tiêu, 1 thìa cà phê bột năng, 1 thìa cà phê dầu ăn.

Thực hiện:

Thịt ướp với 1/2 củ hành tím băm nhuyễn và 1/2 thìa cà phê hạt nêm. Bí xanh gọt vỏ, cắt khúc dày 4cm, khứa răng cưa, đem hấp chín. Nấm rơm cắt chân, rửa sạch. Cà rốt rửa sạch, gọt vỏ, xắt hạt lựu. Hành tím lột vỏ xắt lát mỏng, chừa 3 củ dùng để trang trí. Phi thơm đầu hành lá, cho thịt, nấm, cà rốt, hành tím xắt lát vào xào chín. Hoà bột năng với 1/4 chén nước dùng rồi cho vào thịt, nấm, cà rốt, hành tím xào nhanh tay cho bột năng sánh lại. Tắt bếp, rưới lên bí đã hấp.

Mách nhỏ:
Món ăn đơn giản nhưng lại rất mát và dễ tiêu hoá. Cách trình bày xinh xắn sẽ giúp bé thích thú và ăn nhiều hơn thay cho rau xanh.

Bí đao nấu cá diêu hồng [8]

Nguyên liệu:

Bí đao: 500 gr

Cá diêu hồng: 400 gr

Hành lá, rau mùi

Hạt nêm, gia vị, đường, tiêu

Cách làm:

Bí đao gọt vỏ, bổ đôi, bỏ ruột. Sau đó thái sợi dài theo chiều dọc, dày 0,5cm.

Hành lá, rau mùi nhặt rửa sạch, thái khúc.

Cá điêu hồng làm sạch, thái khúc. Ướp cá với 1 thìa cà-phê hạt nêm, 1/2 thìa cà-phê đường, 1/3 thìa cà-phê tiêu, để thấm.

Đun sôi 1 lít nước, cho cá vào nấu, vớt bọt cho nước trong. Khi nước sôi, cho bí vào nấu thêm 3 phút. Nêm 1 thìa cà-phê hạt nêm, 1/2 thìa cà-phê đường, 1 thìa cà-phê muối, đun thêm 2 phút, tắt bếp. 

Bí đao cuộn thịt hấp [9]
 

Nguyên liệu:

- 600g bí xanh
- 200g thịt nạc vai xay
- 2 củ hành khô, 2 nhánh tỏi
- 10g nấm hương
- Vài cọng hành lá
- Nước mắm, gia vị, hạt tiêu, chanh.

 

Thực hiện:

 

Bước 1:
Nấm hương ngâm nước nóng một lúc cho nở rồi rửa sạch, cắt chân, bằm nhỏ. Hành khô, tỏi bóc vỏ, bằm nhỏ.
Cho nấm, hành, tiêu, gia vị vào cùng thịt, trộn đều.

 

Bước 2:
Bí xanh cắt khúc dài khoảng 10cm rồi lạng mỏng, to bản. Để dễ dàng hơn khi cuốn bạn nên chần bí qua nước sôi sau khi lạng mỏng. 

 

Bước 3:
Trải bí xanh ra, cho thịt vào giữa và cuộn lại, cuối cùng dùng hành lá buộc lại cho chắc. Để buộc được dễ dàng hơn bạn cũng nên chần qua hành lá nhé!

Bước 4: 

Xếp bí vào nồi, hấp cách thủy khoảng 10 - 15 phút tùy theo cuộn bí của bạn to hay nhỏ.
Khi ăn bạn gắp bí ra đĩa, dùng nóng với nước mắm chanh tỏi ớt rất hợp

---

Nguồn:

[1] http://vi.wikipedia.org
[2] thuocdongduoc.vn
[3] vnexpress.net
[4] thuocbietduoc.com.vn
[5] tuoitre.com.vn
[6] monngonviet.net
[7] eva.vn
[8] perfectservices.com.vn